Terug naar de kennisbank

Wintervogels herkennen: wie blijft en wie komt

7 min leestijd
Wintervogels herkennen: wie blijft en wie komt

De winter lijkt voor veel mensen een stille tijd voor vogels, maar het tegendeel is waar. Juist in de koude maanden arriveert er een stoet Scandinavische en Oost-Europese gasten in Nederland: kramsvogels die zich te goed doen aan besdragende struiken, pestvogels die als een verbijsterende verrassing in een lijsterbeshaag opduiken, en vinken die zich in grote groepen aaneensluiten voor de voedseljacht. Wie in de winter goed oplet, ziet andere vogels dan in de zomer — en vaak net zulke bijzondere.

Trekvogels die juist naar ons toe komen

Nederland geldt voor veel vogels als een mild overwinteringsgebied. Terwijl onze broedvogels naar het zuiden vertrekken, stromen er vanuit het koude noorden en oosten nieuwe soorten binnen. De kramsvogel is de algemeenste: een grote lijstersoort met een blauwgrijze kop, kastanjebruine rug en een gespikkelde borst. Kramsvogels trekken in luidruchtige groepen — hun harde, schraaierige 'sjak-sjak' verraadt ze al voordat je ze ziet.

De koperwiek lijkt op de kramsvogel maar is duidelijk kleiner, met een scherpe witte wenkbrauwstreep en opvallend roodoranje flanken. Koperwieken foerageren het liefst op grasland en in besdragende heggen, en zijn 's nachts te horen wanneer groepen overtrekken: een fijn, hoog 'tsíp'. De zanglijster — die het hele jaar aanwezig is — zit in dezelfde lijsterfamilie maar is kleiner en heeft een warme beige borst met pijlpuntvormige vlekjes. Het is niet altijd eenvoudig, maar het loont om deze drie lijsters goed te leren onderscheiden.

De pestvogel: schaarse maar onvergetelijke gast

Weinig vogels maken in de winter zoveel opwinding als de pestvogel. Het is een kuifvogel ter grootte van een spreeuw, roze-bruin van kleur met zwarte oog- en keelvlekken, vleugels met gele en rode waspunten en een gele staartband. Als een groep pestvogels in een lijsterbeshaag of appelboom neerploft, is het alsof er exoten uit een dierentuin zijn ontsnapt.

Pestvogels komen vanuit Noord-Europa en zijn invasievogels: niet elk jaar worden ze gezien. In jaren met een slechte besoogst in Scandinavië trekken ze massaal zuidwaarts. In goede invasiejaren kun je ze in grote Nederlandse steden tegenkomen, druk etend van besdragende bomen langs winkelstraten. De naam 'pestvogel' slaat op de verouderde betekenis van 'gast' — er bestaat geen gevaar voor plagen.

Vinken, sijzen en sijs: de zaadeters

Naast de lijsterfamilie zijn er in de winter grote aantallen zaadeters. De vink — het hele jaar in Nederland aanwezig — wordt in de winter aangevuld met zijn Scandinavische soortgenoot, de keep. De keep heeft een feller oranjebruine borst, een witte band op de vleugel en een zwarte kop bij het mannetje. Keeps trekken in groepen door beukenbossen op zoek naar beukennootjes.

De sijs is een klein geel-groen vogeltje dat in de winter in groepjes rondscharrelt in elzen- en berkenbossen. De klank — een fijn, hoog 'tsieuw' — verraadt zijn aanwezigheid. De putter, oranjerood op de wangen en met een brede gele vleugelbaan, bezoekt in de winter graag distelkoppen en kaardenbollenplanten. En de kneu, bruin gestreept en bescheiden van kleur, zoekt onkruidzaden op braakliggende terreinen en bermen.

Wintervogels aan de voedertafel

Veel wintergasten zijn aan de voedertafel te lokken. Kramsvogels en koperwieken komen op gevallen appelen en rozenbottels. Sijzen gaan af op netten met nyjer- of lijstersenzaad, het kleine zwarte zaad dat ook pimpelmezen grapt. Goudvinken — het mannetje heeft een schitterende roodroze borst — bezoeken knoppen van fruitbomen en vruchten van lijsterbes. Ze zijn eerder schuw dan de mezen en schieten bij de minste storing weg.

Wie meer bijzondere gasten wil aantrekken, plant besdragende struiken: lijsterbes, meidoorn, vlier, hulst en gelderse roos. Laat de bessen zo lang mogelijk hangen — dat is het beste voerstation dat je kunt bieden. Neem ook water niet vergeten: een vorstvrije drinkbak wordt in ijzige periodes intensief bezocht.

Roeken, kauwen en raven: zwarte wintergasten

In de winter zijn de kraaienachtigen extra opvallend. Grote groepen roeken doorkruisen open polderland op weg van hun slaapplaats naar foerageergebied. De roek heeft een grijze, kale snavelbasis en een 'broekachtige' bevedering rond de poten; de kraai mist beide kenmerken. Kauwen — kleiner dan kraaien, met een grijze nek en lichtblauwe ogen — leven het hele jaar in Nederland maar zijn in de winter in groepen beter zichtbaar.

Heel bijzonder: de raaf. Ooit uitgestorven in Nederland, broedt de raaf de laatste jaren weer in de Veluwe en Drenthe. In de winter zwerft hij soms verder weg. Een raaf is opvallend groot — het formaat van een buizerd — met een wigvormige staart en een diep, hees 'kronk'. Zie je een zwarte vogel die groter is dan een hoedanige kraai, controleer dan de staart en het geluid.

Zo haal je het meeste uit wintervogelkijken

Wintervogels kijken begint met de juiste verwachtingen: het zijn niet altijd de mooiste dagen, maar de vogels zijn het. Ga op een heldere, rustige ochtend naar een park met grote bomen of langs een beek — dat zijn de plekken waar wintergasten zich concentreren. Let in besdragende struiken altijd op andere soorten dan de gewone merel: er zit vaak een koperwiek of kramsvogel naast.

Houd een notitieboek of app bij de hand en noteer aantallen. Wintervogels komen in groepen, en soms heeft één boom tientallen vogels tegelijk. Op die manier bouw je inzicht in de pieken van de trek — sommige jaren zijn kramsvogeljaren, andere sijzenjaren, en af en toe is er het geluk van een pestvogeltinvasie. In de Soortwijs Vogels app vind je alle wintergasten met foto's en kenmerken, ook als je geen internetverbinding hebt.

Verder leren met Soortwijs Vogels

Wil je de soorten uit dit artikel in de praktijk leren herkennen? Bekijk dan de app met foto's, kenmerken en quizzen — ook offline te gebruiken.

Bekijk Soortwijs Vogels