Terug naar de kennisbank

Uilen van Nederland: nachtjagers in beeld

7 min leestijd
Uilen van Nederland: nachtjagers in beeld

Uilen zijn nachtdieren, en daardoor hoor je ze vaker dan je ze ziet. Toch zijn er in Nederland vijf regelmatig voorkomende soorten, en wie weet waar hij moet zoeken en luisteren, ziet ze vaker dan je zou verwachten. De kerkuil wit flitterend langs een dijk, de steenuil kaarsrecht zittend op een paaltje in het schemerlicht, de bosuil hoorbaar jankerend in het park — allemaal hebben ze hun eigen karakter en leefgebied.

De kerkuil: witte fantoom van de nacht

De kerkuil is voor de meeste mensen de icoon van alle uilen: dat hartvormige gezicht, het glanzend witte borststuk, de geruisloze vlucht langs de wegrand in het licht van de koplampen. De kerkuil is een boerenlandvogel die broedt in schuren, kerktorens en speciale nestkasten, en die leeft van veldmuizen en spitsmuizen die hij in het pikkedonker vindt op gehoor. Zijn gehoor is het fijnste van alle dieren — de gezichtsschijf fungeert als een schotelantenne die geluid naar de oren richt.

Kerkuilen zijn in de tweede helft van de vorige eeuw sterk achteruitgegaan door intensivering van de landbouw, maar de plaatsing van duizenden nestkasten heeft de soort helpen herstellen. Rijdt je 's avonds over een dijkweg, kijk dan langs de bermen: kerkuilen jagen laag boven het gras, draaien soms even stil boven één plek en laten zich dan vallen. Overdag zitten ze in hun slaapplaats — het is de moeite waard om bij boeren in de buurt te vragen of er een kerkuil op het erf zit.

De bosuil: de roepende buurman van het park

De roep van de bosuil — het typische 'hoehoe-hoe-hoehoe' — is de bekendste uilenstem van Nederland en klinkt van oktober tot in de vroege zomer. De bosuil is een middelgrote, gedrongen uil met grote ronde donkere ogen, een grijsbruin gemarmerd verenkleed en geen oorpluimen. Hij broedt in oude loofbossen, maar ook in grote parken in de stad. Zijn territoriumroep draagt ver, en in stille winternachten hoor je hem soms midden in de stad.

De bosuil heeft naast zijn uilenroep nog een ander geluid: een scherp, klagend 'kee-wick' dat hem ook de naam 'kiewe' opleverde. Dit is de contactroep en wordt ook door de jongen gebruikt. Een koppel geeft deze roepen in wisselzang: het mannetje roept 'hoehoe', het vrouwtje antwoordt 'keewiek'. Overdag zit de bosuil strak tegen een dikke tak, zo plat als een muur gedrukt, en dan is hij lastig te vinden — al verraden de kleine mezen die hem uitschelden zijn schuilplaats.

De steenuil: dagactieve kabouter

De steenuil is de kleinste van onze regelmatige uilen, amper de grootte van een spreeuw. Hij heeft gele ogen, een duidelijk gevlekte, ronde kop en een korte staart. Bijzonder is zijn gedeeltelijke dagactiviteit: steenuilenpaartjes zitten in de schemering regelmatig zichtbaar op een paaltje, tak of schoorsteen, vlakbij hun broedlocatie. Ze zijn gehecht aan hun territorium en keren jaar na jaar terug naar hetzelfde erf, dezelfde knotwilg of dezelfde hooiberg.

De steenuil is een vogel van het halfopen cultuurlandschap: boomgaarden, erven, dijken met knotwilgen. Hij eet insecten, regenwormen, kleine muizen en zelfs kleine vogels. Zijn roep is een korte, smekende 'kjoek' of 'goeiw', maar in het broedseizoen klinkt ook een langer, meerkens herhaald 'kioew'. Als je 's avonds langs een boerderij met oude bomen rijdt en een kleine donkere vogel ziet die rechtop op een paaltje zit te wippen, heb je waarschijnlijk een steenuil.

Ransuil en velduil: de oren spreken

De ransuil en de velduil hebben beide duidelijke oorpluimen — opvallende verendotten die geen oren zijn maar een functie hebben bij het uiten van stemming. De ransuil is een slanke, bruin-gestreepte uil van naaldbossen en bosranden, met oranje ogen. Overdag slaapt hij dicht tegen een boomstam, vrijwel onzichtbaar. 's Winters slapen ransuilen soms in kleine groepen in een beschutte boom — een van de fascinerende uilenspektakels van onze winter, als een dozijn oranje ogen tegelijk vanuit de takken staren.

De velduil is de uil van open gebieden: polders, kwelders en heidevelden. Hij is dagactiever dan andere uilen en jaagt ook in de schemering. De velduil heeft zandkleurig verenkleed met donkere vlekken en relatief kleine, gele ogen met zwarte kringen. Zijn oren zijn klein en nauwelijks zichtbaar. Velduilen zijn tegenwoordig zeldzaam als broedvogel in Nederland, maar in de winter zwerven Scandinavische vogels onze polders in — soms foerageren ze dan opvallend actief overdag.

Uilen vinden: tips voor de nacht

Uilen zoeken en vinden vraagt om geduld en de juiste omstandigheden. De beste periodes zijn oktober tot december, wanneer territoriumroepen het sterkst zijn, en de vroege lente als het broedseizoen begint. Ga op windstille, niet te koude avonden naar bossen, parken met oude bomen, of dijkwegen door agrarisch gebied. Sta stil, laat je ogen wennen aan het donker, en luister.

Weersta de verleiding om een app te gebruiken om uilenroepen af te spelen. Uilen reageren soms hevig op nagebootste territoria en kunnen daardoor stress oplopen in hun broedgebied. Observeren van een afstand, zonder geluid, geeft net zoveel voldoening — en soms meer, want een zelfstandig roepende bosuil of een kerkuil die geruisloos langsfladdert is een onvergetelijke ervaring. In de Soortwijs Vogels app vind je de roepen van alle Nederlandse uilen, zodat je overdag thuis kunt oefenen.

Pellets: de stille getuigen

Uilen slikken hun prooi in zijn geheel of in grote stukken door en kunnen botten, veren en haarvet niet verteren. Deze resten worden als een compacte bal — de braakbal of pellet — weer opgegeven. Onder uilenslaapplaatsen en nestplaatsen ligt vrijwel altijd een laag van pellets. Die zijn goud waard voor de onderzoeker: door ze uit te pluizen vind je de kaken en schedels van muizen, woelmuizen, spitsmuizen en soms vogeltjes, en kun je reconstrueren wat de uil heeft gegeten.

Kerkuilpellets zijn groot, donker en ovaal. Bosuil pellets zijn kleiner en grijzer. Steenuilpellets zijn klein en bevatten veel insectenresten. Wie onder een oude schuur of knotwilg grijze ovalen vindt, kan er vrij zeker van zijn dat er een uil in de buurt huist — kijk dan omhoog en zie waar hij slaapt.

Verder leren met Soortwijs Vogels

Wil je de soorten uit dit artikel in de praktijk leren herkennen? Bekijk dan de app met foto's, kenmerken en quizzen — ook offline te gebruiken.

Bekijk Soortwijs Vogels